مقدّمه

«آرمان در لغت، به معني آن چه بايد باشد و به آن مي‌انديشيم، كمال مطلوب و در حقیقت تصوّراتي است كه براي ساختن جنبه‌هاي گوناگون زندگي مطلوب، در ذهن انسان‌ها وجود دارد و آرمان‌گرايي يعني تفكّر مبتني بر آرمان»(انوري، 1381، ص804).

آرمان‌گرايي: ميل به رهايي از تنگناي مرز واقعيت‌ها و جهش به سوي افق گسترده و بي‌انتهاي حقيقت‌ها و نيل به كمال است(رزمجو، 1375 ، ص 23).

ادبيّات انقلاب مشروطه به عنوان یک تحوّل مهم در تاريخ معاصر ایران، حائز اهمّيت بسیار است و تحوّلات سياسي و اجتماعي در اين دوره، باعث تحوّل در ساختارهاي اجتماعي- سياسي و به تبع آن ساختارهای ادبي از حيث فرم و محتوا شد. لذا بررسي و پرداختن به مضامين و آرمان‌هاي شعر انقلاب مشروطه ضرورت و اهمّيت دارد. در اين پژوهش سعي شده ميزان تأثير تحوّلات اجتماعي و سياسي بر ادبيّات، در حادثه ی تاريخي انقلاب مشروطه بيان شود و اهداف و آرمان شاعران در اشعار آن ها بررسي و تحلیل گردد .

البتّه پيرامون ادبيّات مشروطه، كتاب هاي گوناگوني نوشته شده كه هر يك از جنبه‌هاي خاصّي به آن نگريسته و بعدي از ابعاد آن را مورد توجّه قرارداده اند؛ از جمله: در باب شعر مشروطه کتاب هایی: چون یا مرگ یا تجدّد از ماشاءالله آجودانی که به طور مفصّل درباره ی پیش زمینه های تاریخی ادب مشروطه بحث کرده و یا کتاب هایی چون: ادوار شعر فارسی از دکتر شفیعی کدکنی، از صبا تا نیمای آرین پور و ... که به بررسی مضامین و تحوّلات شعر مشروطه از جهت فرم و محتوا پرداخته اند. و نیز  پژوهش هایی بصورت مقاله یا پایان نامه در تحلیل هر یک از شعرای مشروطه چون ملک الشّعرای بهار، عارف قزوینی و میرزاده عشقی انجام شده، امّا در هیچ یک از این کتاب ها و مقالات، آ‌رمان‌هاي اين دوره، به ويژه در شعر، به عنوان بحث مستقلّي مورد نقد و بررسي قرار نگرفته. بنابراين از اين جهت موضوع كار، بكر و بديع است.

گستردگي و فراواني مطالب و تنوّع منابع درباره ی‌ تاريخ مشروطه و گوناگوني ديدگاه‌ها، مرا بر آن داشت كه پيش از ورود به اصل موضوع، منابع و مآخذ آن را شناسايي و دسته‌بندي كنم و از بين ديوان‌ها، تذكره‌ها، تحلیل ها و نقد و بررسي‌ مقالات و كتب تاريخي پيرامون سياست و دیگر مسائل اجتماعي، آن هایي را كه از اصالت و دقّت بيشجتري برخورداربوده و نقش مؤثّر و مفيدتري در انجام كار ايفا مي‌كرد، برگزينم و برخي را بر بعضي مقدّم بدارم.

طبيعي است كه چند سال قبل از صدور فرمان مشروطه اسلامی زمزمه‌هاي وطن دوستی و عدالت طلبي و اعتراض‌هاي سياسي برخاست. از این رو در بحث ادب مشروطه بيش تر شاعراني مورد استناد و توجّه واقع شده‌اند كه به نوعي در اين دوره با مضامين آرماني سياسي، اجتماعي و فرهنگي درگير بوده‌اند.

تنظيم و ترتيب طرح مقاله به این صورت است كه در سه بخش شامل: تاريخ انقلاب مشروطه، تأثير انقلاب مشروطه بر ادبيّات فارسي و نيز نقد و تحليل یکی ازآرمان‌هاي شعر مشروطه با عنوان وطن دوستی، بررسی و تبیین شده و سعي شده تا تغيير بنيان‌هاي اجتماعي در زمان مشروطه و زمينه‌هاي سياسي و تاريخي آن و دگرگوني جايگاه شعر و شاعري و شركت شاعران در امور سياسي و اجتماعي و مردمي شدن شعر آنان، مورد بحث قرارگيرد.

اين مقاله را مي‌توان مجموعه ای از آمال و آرزوهاي ملّتي دانست كه در مبارزه با استبداد از هيچ فداکاری و ایثاری دريغ ننموده و براي تحصيل آزادي و مساوات، پيوسته پرچم عزم و همّت خود را برافراشته است.

در اين پژوهش كه بازگوكننده ی ادبيّات مشروطيت است، سعي شده تا خواننده را با دردهاي جامعه ی خویش آشنا سازد و فساد و نابساماني هاي اجتماعي و سياسي آن روزها را به وي بشناساند.

    ادامه دارد...