انشا
زنگ انشا
کلاس درس، آرام است و سنگین است
و من با گام هایم سینه اش را رنجه می دادم
همه آرام و خاموشند
و بر عکس همیشه، چهرها در رنج می بینم
نفس ها مرده در سینه
نگاه مات شاگردان برایم تازگی دارد
« کلاس درس انشا، درس سختی نیست!»
چرا پس بچّه ها آرام و خاموشند؟
صدای من سکوت خسته را در خویش می کوبد:
« بیا هرمز، بخوان انشای مادر را »
و یکباره کلاس از نرمش خود دست می دارد
و هرمز با صدای خسته اش آرام می خواند:
«برای مادرم من هدیه ای دارم»
دلی بی تاب، امّا گرم
برای مادر بیچاره ام کز خانه ی ما رفت »
و ناگه بغض در راه گلویش بغمه می گردد
و شاگرد ان همه در خویش می لولند
یکی آرام می نالد که:
«هرمز مادرش مرده... .»
و آن گه سیل اشک از دیدگانش راه می گیرد
و بر چشمان این امیدهای دور
سرشکی گرم می غلتد
و هرمز هم چنان با لرزشی محسوس می خواند
« برای مادرم من هدیه ای دارم
دلی بی تاب، امّا گرم»
و من هم در درون خویش، بی آرام می گریم
«کلاس درس انشا، درس سختی نیست؟»
مسعود محمودی
(شباهنگ)
مقدّمه
درس انشا، از درس هاي سه گانه ي ادبيّـــات فارسي است و اصلي ترين دوره ي آمــوزش آن، دوره ی راهنماييست. جستارگشتي زده ايم بر خود و حاشيه هاي آن كه به اميد خدا سودمندباشد.
تعريف انش
انشا در لغت به معناي« ايجاد، پرورش، ابداع، خلق كردن و از خود چيزي گفتن» است. آن چـه هم كه امروزه فنّ انشا گفته مي شود، از نخستين معناي آن - ايجاد - گرفته شده است.
در اصطلاح ادبيّات، انشا عبارتست از: «نوشتن جملات و عباراتي كه افكار نويسنده را به صورتي روشن و زيبا بيان مي كند، به طوري كه خواننده آن را- به آساني– بفهـمد و برايش زيبا و مطـلوب باشد.( فرهنگ لغت دهخدا)
اين واژه با واژه هاي املا، خواندن، نوشتن و ... مراعات نظير دارد.
سابقه ي درس انشا از گذشته تا كنون
با نگاهي به برنامه ي درسي آموزشگاه هاي جهان، از گذشته هاي بســيار دور تا امروز، درمي-يابيم تنها درسي كه هميشه در برنامه هاي درسي وجود داشته است و به عنوان اصـلي ترين درس ها به شمار مي رفته است، همانا درس سرنوشت ساز «زبان و ادبيّات» بوده است.
تدريس درس انشا در آغاز به صورت شفاهي بود، به خصوص در يونان باستان، روم، اروپاي قرون وسطي و نيز در هند و چين، كه بعدها به صورت مكتوب در آمد و تربيت كاتبان، بخــــش مهمّي از فرايند مدرسه اي را تشكيل مي داد.
در كشورهاي عربي، درس انشا محدود مي شد به: اصول ادبي ارســـطو و بلاغت قديم و كساني چون كوبين لي، سيرو و ... .
با توجّه به تاريخچه ي انشا مي توان گفت كه: قدرت سخنوري در دوران قديم از مرتبه ي بالايی برخورداربود، به واسطه ي كتابت، رقيبي پيدا كرد كه توانست جاي آن را بگيرد.
در مدارس قديم و مكتب خانه ها هم، بيش تر خواندن مورد توجّه بود تا نوشتن، مگـر در سطوح بالا كه لازم بود دست به قلم برده شود. قلم حرمتي داشت و كم تر كسي به خود اجــازه مي داد كه قلم به دست بگيرد. نوشتن هم شان بالايي داشت. كتابت و خط، بيش تر به ياري كاتبان مي آمــد تا به كار محصّلان.
رفته رفته شيوه هاي تدريس در مكتب خانه هاي سنّتي، جاي خود را به روش هاي تدريس فعلي سپردند. كم كم نوشتن رونق پيداكرد و خواندن و نوشتن به صورت دو يار جدايي ناپذير درآمدند.
انشا در شعر شاعران
«سعدي» گر آن جمله را سـعدي انــــشا كند مگر دفتـــري ديگر امـــــلا کند
همانا كه در فارس انشـــــــاء مـن چو مشكســـت بي قيمت اندر ختن «سعدي»
اي كه انشا عطارد صفت شوكت توست عقل كلّّ چاكر طغرا كش ديوان تو باد « حافظ»
ز گوهر دان نه از هستي فزوني اندراين معني كه جز يك چيز را يك چيز نبود علّت انشا « مولوي»
انواع انشا
الف: توصيفي: ساده ترين است و شامل نوشتن درباره ي تمام آن چيزهاييست كه فرد مي بيند و با حواسش درك مي كند.
ب: گزارش نويسي.
پ: نقلي: در بيان سرگذشت انسان يا حيوان يا چيز ديگريست.
ت: خلاصه نويسي
ث: نامه نويسي
ج: خاطره نويسي
چ: تحقيقي(استدلالي): بحث و تحقيق درباره ي مسائل عقل مثل: مسايل تاريخي و علمـــي و... است.
ح: تخيّلي: پرداخته ي ذهن دانش آموزان است و غالباً اساس خارجي ندارد.
خ: روزنامه ديواري
هدف هاي آموزش انشا
الف: پرورش نيروي فكر دانش آموز: تا بتواند آن چه را كه مي انديشد و مي خــواند به سايرين منتقل كند و عقيده ها و احساسش را درباره ي موضـوع هاي گونــاگون به ديگران نشان دهد. دل- نشين و زيبا بنويسد و در تخيّــل و توصيف توانا شود. نيز منطقي و جالب، داراي مفهوم و به دور از غلط بنويسد.
ب: هدايت دانش آموز در مسير درست استفاده از استدلال و تخيّل و قدرت بيان.
پ: شناسايي افراد توانا.
ت: پرورش نيروها و توانايي هاي موجود در دانشمندان كوچك.
معضل درس انشا در مدارس و ناتواني دانش آموزان در نوشتن
مي گويند: «تحصيل كرده هاي ما، سواد فارسي ندارند...». مي گويند: «جـوانان ما ، بعد از دوازده سال تحصيل و يا حتّي پس از پايان دوره ي كارشناسي، قادر نيستند قلم به دست بگيرند و مكنونات قلبي خود را به آساني و بدون تشويش و دغدغه ي خاطر روي كاغذ بياورند». از هرطرف فرياد بلـند است كه: «نثر فارسي به اضمحلال گراييده است و اين زبان دل انگيز و شيرين كه وقتي گويـندگان و نويسندگاني چون: سعدي و حافظ و بيهقي و ابو المعالي داشته، نفس واپسين خود را مي كشد».
در اوّلين سمينار انشا، دكتر حدّاد عادل مي گويند: «با تاسّف بسيار بايد گفت: درس انشـا، درس فراموش شده ايست. درباره ي اين درس و شيوه هاي آموزشي آن، كم تر بحــث و گفت و گو شده و مي شود. جا دارد معلّمان با تجربه اي كه داراي ذوق نويسندگي نيز هستند، با بحث و گفتگو و تبادل تجربه، به تبيين و تدوين ضوابطي براي آموزش انشا، اقدام كنند».
بيان نظرات فوق، نشانگر آن است كه معضل درس انشا در مدارس هم چـنان به قوّت خود باقي است. اين امر ما را وا مي دارد كه به طور جدّي مسئله را مورد ارزيابي قرار دهيم و علّــت هاي آن را بررسي كنيم. با بررسي دقيق اين مشكل، با پرسش هاي زيادي رو به رو مي شويم، از جمله: آيا سبب بروز اين معضل، علاقه نداشتن دانش آموزان است؟ يا نداشتن برنامه ي مدوّن و مشخّــص، يا نبودن معلّمان كارامد و يا نبود امكانات مانند: كتاب خانه، رايانه، بازديد و ...؟
اين وضع مسلّماً بايد بررسي و ريشه يابي و درمان گردد.
ابتدا به نظر مي رسد، عدم درك درست از ادبيّات و اهمّيّت آن – به ويژه درس انشا – ريشـه ي اصلي ماجراست. بهترين جايگاه براي درك زيبايي و بروز خلّاقيّت، زنگ انشاست.
در همان سمينار، يكي از سخنرانان، به نكته اي مهم اشاره كردند كه: «يكي از هدف هاي آموزش و پرورش، دست يابي به چهار ركن؛ خوب گوش كردن، خوب نگاه كردن، خوب سخـن گفتن و خـوب نوشتن است، كه اين چهار ركن در درس انشا به تمامي به كار گرفته مي شود. لذا نه تنها دريچــه اي است به روي خوب انديشيدن و تحليل كردن، تعمّق و تفكّر داشتن، بلكه اين رفتارها مي تواند تبديل به مهارت هاي خاصّ خود، يعني نوشتن شود.
اگر بتوانيم در زنگ انشا، درك عاطـفي، حسّي، تخيّلي، هنري و ... دانش آموزان را تقويت كنيم، راه را جهت گام هاي بعدي هموار كرده ايم. نوشته ي زير، همان درك زيبايي است، همان انتقال حسّ و همان زبان انشاست:
‹‹كنار پياده روي، مرد نابيــنايي، گدايي مي كرد. او تابلويي با اين مضمون به گردن آويخته بود: « به منِ عاجزِ كور كمك كنيد».
عابري خوش ذوق از پيرمردِ نابينا اجازه مي گيرد تا جمله ي ديگري پشت اين تابلو بنويسد و از امروز با اين جمله به كارش ادامه دهد.
عابر جمله اي مي نويسد و مي رود.
يك هفته بعد، وقتي عابر از همان پياده رو مي گذرد، پيرمرد را مي بيــند كه سرِ جايش نشسته است و جمله اي كه او نوشته، روي سينه اش ديده مي شود. عابر به پيرمرد نزديك شـد و به او گفت: « من، همان كسي هستم كه تابلوي روي سينه ات را برگردانــدم و جمله اي روي آن نوشتم، حالا به من بگو كاسبي ات فرق كرده است يا نه؟»
پيرمرد پاسخ داد: «خدا پدر و مادرت را بيامرزد. از روزي كـــــه اين جمله ي تازه را نوشته اي، كاسبي ام چند برابر شده است.
جمله اي كه عابر نوشته بود اين بود: «بهار زيبـــــا آمد، امّا من نمي توانم ببيـــنم». (روزنامه ي همشهري/10/10/1386- محسن جامي)
سجّادتال هستم. متولّد63. کارشناس ارشد و دبیر ادبیّات فارسی.